Skjól í görðum

Ég segi stundum að ég sé móðursjúkur þegar kemur að skjólmyndun í görðum. Þetta er gjarnan það fyrsta sem ég skoða þegar ég er að kíkja á nýtt verkefni; hvar sólin skín á mismunandi tímum dags og hvernig hægt er að mynda skjól á þessum svæðum.

Ef ekki er hægt að auka skjólið með góðri hönnun myndi ég ráðleggja íbúunum að flytja og finna hús á skjólbetri stað.

Ísland er eitt vindasamasta land heims. Logn er því veður sem varir stutt og öll sólbaðsiðkun háð því að finna eða skapa skjólgóða staði. Þessir staðir þurfa líka að snúa þannig að sólin eigi gott með að skína á þá. Þannig er það samspil skjólmyndunar og sólargangs sem skiptir mestu máli fyrir útivistariðkun á sólardögum.

Á hverju landssvæði eru svokallaðar ríkjandi vindáttir. Þetta eru áttir sem vindurinn blæs oftast úr. Ríkjandi vindáttir geta verið mismunandi eftir árstíðum og einnig eftir tíma dags. Sumum vindáttum fylgir gjarnan rigning eða væta en öðrum þurrt og bjart veður. Þetta er breytilegt eftir landshlutum og eftir því hver afstaða fjalla er. Þannig hefur til dæmis Esjan þau áhrif að þegar norðaustanátt er yfir landinu geta verið austan, norðaustan, norðan eða norðvestan áttir allt eftir því hvar á höfuðborgarsvæðinu maður er staddur. Á suðvesturhorni landsins er algengasta áttin suðaustlæg. Þetta er jafnframt ein vætusamasta áttin. Önnur mjög algeng átt er norðlæg og norðaustlæg. Þessum norðlægu áttum fylgir yfirleitt bjart veður og sólskin. Þess vegna er mikilvægt þegar verið er að hanna útivistarsvæði í garðinum að skýla fyrir þessum áttum því útivistin er skemmtilegust í björtu og þurru veðri.

Annar fylgifiskur staðbundinna vindátta eru trekkir milli húsa en baráttan við þá getur verið erfið. Einn mikilvægasti skjólgjafinn í venjulegum garði er íbúðarhúsið sjálft. Lögun þess og hvernig það er staðsett á lóðinni geta orðið til þess að mynda mjög gott skjól eitt og sér. Þannig eru skot sem snúa í suðaustur heit á morgnanna og skot sem snúa í suðvestur heit seinnipart dags og á kvöldin. Af þessum völdum geta óvæntir staðir við húsið verið mjög skjól- og sólríkir og þess vegna nýst ýmist til að drekka morgunkaffið eða fá sér miðnæturkokteilinn.

Hús geta magnað upp vind

Það eru einnig til dæmi þess að í ákveðnum vindáttum magni afstaða og staðsetning hússins upp trekki. Þegar þetta gerist þarf að skoða þessa staði vel og athuga hvort hægt sé að beina trekknum frá setu- og sólbaðssvæðum.

Vindar ofan af þaki

Það sem er erfiðast að eiga við er þegar vindar blása ofan af þaki, en þá getur lega skjólveggja jafnvel magnað upp áhrif vindanna. Besta leiðin til þess að nýta það skjól sem húsið myndar er að nota skjólveggi sem beina vindinum utar í garðinn og gera það að verkum að skjólsvæðin við húsið verða stærri. Skjólveggirnir eru ýmist gerðir úr timbri, steypu eða þá hlaðnir. Í mörgum tilfellum er einnig hægt að notast við gróður eða hæðir og hóla.

Skjólmyndun með tréveggjum

Pottasvæði sem nýtur skjóls frá skjólgirðingu og pergólu

Það fyrsta sem þarf að hafa í huga þegar verið er að mynda skjól er hvernig vindur hagar sér. Það skiptir miklu máli að átta sig á því að við skrúfum ekki fyrir vindinn með því að setja upp skjól heldur erum við að beina vindinum annað. Ef settur er upp veggur þvert á vindstefnuna þá erum við ekki að stoppa vindinn því loftið í vindinum verður alltaf að fara eitthvert. Vindur lyftir sér yfir vegginn og smýgur einnig framhjá honum. Þannig myndast skjólsvæði hlémegin við vegginn. Vindurinn hverfur ekki heldur þrýstir hann sér yfir vegginn og myndar skjólsvæði hlémegin við hann en að sama skapi er trekkurinn mjög sterkur efst á veggnum þar sem hann er að þrýsta sér yfir. Ef skjólveggir eru reistir án þess að hugsa áhrif þeirra til enda er alltaf hætta á að í sumum áttum verði til hvirflar. Þannig getur td. skjólveggur hlémegin við hús tekið á móti vindi frá þakinu og beint honum inn á dvalarsvæðið.

Reglur um skjólveggi

Um staðsetningu og hæðir skjólveggja gilda ákveðnar reglur. Ef veggirnir eiga verða hærri en 180 cm þá þarf að sækja um leyfi til byggingarfulltrúa. Að sama skapi þarf veggur sem er í þessari hámarkshæð að vera sem nemur hæðinni (í þessu tilfelli 180 cm) fyrir innan lóðamörk.

Skjólmyndun með trjá- og runnagróðri

Hér hjálpar þéttur gróðurinn til við að mynda skjól í garðinum

Þegar verið er að nota gróður til þess að mynda skjól þá er yfirleitt verið að hugsa til lengri tími. Það þarf líka að spá í hvort verið sé að fá skjól allt árið eða bara yfir sumarið. Fljótlegasta leiðin til þess að fá skjól er að nota skógarplöntur eins og öl, víði eða birki en margar þeirra geta náð 1,5 – 2 m á 5 –10 árum. Þar sem plássið er nóg og möguleiki á því að bíða eftir að trén vaxi getur verið upplagt að nota sitkagreni eða blágreni. Þannig næst skjól allan ársins hring þar sem grenið heldur barrinu yfir vetrartímann.

Skjólmyndun með hæðum og hólum

Hæðir, hólar, brekkur, gjótur og lautir eru oft skjólsælir staðir í íslenskri náttúru. Það er því upplagt að líkja eftir þessum aðstæðum í görðum til þess að skapa skjól fyrir útivistarsvæði fjölskyldunnar. Það má einnig nota þessa aðferð til að mynda skjól fyrir gróður og hraða þannig vexti hans. Það er gömul hefð fyrir því að gera skeifu úr jarðvegi til að mynda skjól. Þetta er áberandi við marga af eldri sumarhúsum landsmanna. Þá hefur jarðvegi verið rutt upp í 1-2 m háan ílangan, skeifulaga grasþakinn hól en slíkir hólar eru oft nefndir manir. Hóllinn er þannig í laginu að þægilegt er að leggjast í grasbrekkuna í innanverðri skeifunni. Algengast er að þessar skeifur snúi mót suðri eða suðvestri þannig að sólin skíni vel á þær en veiti jafnframt skjól fyrir öllum norðlægum áttum. Til þess að auka skjólið jafnvel enn meira er hægt að lækka svæðið skjólmegin manarinnar og útbúa þannig laut.

Þó aðalbaráttan snúist um að búa til skjól er það vel þess virði að velta því fyrir sér til hvers eigi að nýta vindasamari hluta garðsins, t.d. þá staði sem vindur hefur magnast vegna staðsetninga skjólveggja. Slíkur staður er upplagður fyrir þvottasnúrur því góður blástur er ómissandi til þess að þvotturinn þorni sem fyrst. Það er einnig hægt að setja upp litlar vindmyllur til skrauts á þessa staði eða jafnvel vindhörpur sem mynda þýða tóna þegar vindurinn leikur um þær.

Takk fyrir að lesa :-)

Kampavínsveggur: Skemmtileg nýjung fyrir garðinn

Við hjá Urban Beat erum alltaf að leita að nýjungum fyrir garðinn. Skemmtilegasta nýjungin okkar þessa dagana er kampavínsveggurinn. Við höfum verið að þróa þetta mannvirki síðustu árin og nú er enginn garður án kampavínsveggs. En hvað er kampavínsveggur? Til hvers er hann og hvernig lítur hann út?

Hugmyndin kom upp þegar ég var að vinna að hönnun þakgarðs í Stokkhólmi. Ég og sænskur kollegi minn, hann Johan, vorum að finna leiðir til að brjóta svæðið á þakinu upp. Við mátuðum meðal annars gróðurker, girðingar og skjólveggi. Þegar kom að því að útbúa skilrúm á milli svæðis sem átti að vera sérafnotareitur íbúðar og svæðis sem yrði almenningur fyrir íbúa hússins fannst okkur þurfa eitthvað með sérstökum karakter. Mannhæðarhár skjólveggur myndi bæði minnka svæðið og mynda skugga í kvöldsólinni. Þarna þurfti mannvirki sem yrði mátulega hátt og virkaði sem hluti af innréttingum beggja svæðanna.

Hér geta gestir staðið við vegginn og spjallað við grillmeistarann

Við féllumst á fallega klæddan vegg, mögulega með steinplötu á hliðina sem snéri upp. Svo fór umræðan í hvernig ætti að stilla af hæð og breidd veggjarins. Niðurstaðan var sú að hæðin væri stillt þannig að þægilegt yrði að leggja frá sér glös, kannski sérstaklega kampavínsglös. Þá sagði hann Johan samstarfsmaður minn að auðvitað væri þetta kampavínsveggur.

LED lýsing undir borðplötunni er falleg og skapar skemmtilega stemningu

Næst stilltum við breiddina þannig að platti með snittum kæmist vel fyrir. Þá var orðið partífært við kampavínsvegginn fína. Þarna yrði hægt að standa við vegginn, halla sér upp að honum, sötra kampavín og gæði sér á góðgætinu sem gestgjafinn myndi bera fram.

Það er upplagt að fá sér fordrykk við kampavínsvegginn áður en sest er að snæðingi inni í útieldhúsinu

Kampavínsveggurinn setur punktinn yfir i-ið í þessum glæsilega garði

Takk fyrir að lesa og góða skemmtun í garðveislum sumarsins :-)

Gufubaðið í garðinum

https://video.wixstatic.com/video/586ab2_441f314e41694088901004a95b1fbc86/1080p/mp4/file.mp4

Gufusoðnir Víkingar

Þegar þú hugsar um gufubað, sérð þú fyrir þér lítinn sætan trjákofa lengst inni í skandinavískum skógi þar sem berrassað fólk af öllum kynjum situr og svitnar saman? Kannski ekki alveg, en gufuböð eru sannarlega hluti af norrænni menningu.

Finnar hafa eignað sér það að hafa fundið upp gufubaðið og meira að segja þá er sauna/sána finnskt orð. Sennilega eina finnska orðið sem allir þekkja. Gufuböð eiga sér þó langa sögu í fleiri Norðurlöndum eins og til dæmis Svíþjóð. Fyrstu norrænu gufuböðin voru líklega tekin í notkun fyrir meira en 2000 árum síðan. Þau voru á þeim tíma í holum sem voru grafnar inn í fjallshlíð, kannski svipað og torfkofarnir okkar. Það má því vel vera að víkingarnir í Skandinavíu hafi hlýjað sér í gufuböðum eftir langar kaldar siglingar. Í dag eru gufuböð orðin mun nútímalegri og það er kannski ekki skrítið að gufuböð séu vinsæl í köldum löndum. Hér á landi má finna gufuböð við flestar sundlaugar, í heilsulindum og víðar. Sumir búa svo vel að vera með gufubað heima hjá sér og er þá algengt að það sé innandyra. Gufubað getur þó verið frábær viðbót við baðsvæði garðsins og getur skapað ævintýralega stemningu í garðinum.

Vannýtt svæði garðsins fá hlutverk

Frændur okkar í Svíþjóð og Finnlandi eru mikið fyrir gufuböð, sumir vilja meina að sána sé á hverju einasta finnska heimili. Það er kannski örlítið ýkt, en það er algengt í Skandinavíu að sjá litla sæta trjákofa sem smíðaðir eru sem gufuböð. Þar er gufan oftast búin til í litlum ofnum með steinum en einnig eru til viðarkynnt gufuböð. Sánakofi í skandinavískum stíl tæki sig vel út í íslenskum bakgarði. Það er tilvalið að nýta svæði norðanmegin við hús fyrir gufubaðið þar sem ekki er þörf á sól eða skjóli. Það þarf samt að spá í tengingu við baðhergi, eða að minnsta kosti sturtu eða útisturtu. Vandamálið við frístandandi útisturtur er að lagnir eiga það til að frjósa. Það má leysa með því að hafa sturtuna á útvegg íbúðarhússins, eða smáhýsis, þá mögulega norðurveggnum. Áttu sumarbústað sem stendur við stöðuvatn eða litla á? Byggðu lítinn sánakofa og þá getur þú hoppað út í ískalt vatnið á milli gufubaða. Heit og köld böð til skiptis eru sögð frábærlega holl fyrir blóðrásina. Besti parturinn er þó að það bíður upp á að monta sig af víkingskap sínum við vini og kunningja.

Gufubað sem hluti af baðsvæði

Í görðum þar sem nú þegar er skipulagt baðsvæði er gufubað frábær viðbót. Heitur og kaldur pottur og smáhýsi sem rúmar gufubað, sturtu og litla setustofu, hversu fullkomið? Ég hugsa að ég myndi eyða meiri tíma úti í garði en inni í húsi. Sé smáhýsið ekki stærra en 15 fm og staðsett þrjá metra frá bæði húsi og lóðarmörkum, þá þarf ekki einu sinni að sækja um byggingarleyfi fyrir því. Það má þó tengja bæði rafmagn og vatnsleiðslur í smáhýsið og því hægt að koma þessu öllu saman fyrir þar. Vatn fyrir sturtuna og rafmagn fyrir hitara í setustofuna. Það má ekki gleyma því að flott baðsvæði getur aukið verðmæti hússins. Garðurinn telst líka til þeirra fermetra sem við eigum en það er allt of algengt að þeir nýtist ekki nema örfáa daga á ári.

Hönnun gufubaðsins - sultuslakur Tolkien

Sánatunnur og sánahús eru tvær útgáfur af gufuböðum sem hægt er að kaupa tilbúin hjá Funa, www.funi.is, og á www.sauna.is. Þessi tvö fyrirtæki bjóða upp á alls kyns fallega hönnun og ég mæli með að skoða myndirnar á heimasíðunum. Við frágang í kringum gufubaðið eru líka ýmsir frumlegir möguleikar í boði. Til dæmis er hægt að nota sánatunnu og moka yfir hana til þess að búa til hobbitaholu. Það þarf bara að passa að strompurinn standi upp úr. Þessi hönnun líkist eflaust upprunalegu norrænu gufuböðunum sem voru grafin inn í fjallshlíð. Það er vitað að Tolkien fékk ýmislegt lánað úr norrænni trú og menningu þegar hann skrifaði heiminn þar sem hobbitarnir búa. Hver veit nema að hugmyndin að hobbitaholunum hafi kviknað þegar Tolkien sat sultuslakur í sænsku eða finnsku gufubaði og lét sig dreyma um Víkinga.

Við hönnun gufubaðsins er líka gott að spá í hvar gluggi gufubaðsins er staðsettur. Bæði er gaman að hafa fallegt útskýni úr gufubaðinu og svo getur lýsingin inni í gufubaðinu varpað ævintýraljóma á umhverfið. Þá gæti verið gott að skipuleggja svæðið með það í huga.

Ævintýrin enn gerast

Mynd af síðu Sauna.is / Tækjatækni ehf

Gufubað getur verið góð leið til að nýta hluta garðsins sem ekki var í notkun áður. Sé það staðsett við uppsprettu á köldu vatni, hvort sem það er kaldur pottur eða náttúrulegt vatn, gefur það möguleika á að styrkja æðakerfið. Ekkert baðsvæði eða smáhýsi er fullkomnað án gufubaðs. Ættum við að taka nágranna okkar í Skandinavíu til fyrirmyndar og stefna á sána á hvert heimili hér á landi? Finnar áttuðu sig á því hversu mikil snilld gufuböð eru fyrir 2000 árum síðan. Einhvern veginn þurfti að halda hita í Víkingunum. Hvort þau hafi spilað eitthvert hlutverk í því að skapa ævintýraheim Tolkiens er hans að svara fyrir en það er skemmtilegt að leyfa sér að trúa því. Að minnsta kosti getur rétt hönnun gufubaðs hjálpað þér að skapa þinn eigin ævintýraheim í bakgarðinum heima.

Takk fyrir að lesa :-)